Đn Kh Đ

Đn Kh Đ
(Carbide Lamp - Lampe Carbure)

Kỷ Niệm:

Mặc d đ hơn 40 năm sống ở Mỹ, nhưng mỗi lần li xe qua những ruộng bắp c vng đất trủng lấp sấp nước, ti thỉnh thoảng vẫn nhớ tới lc nhỏ sống ở miệt qu Bi xan. Hồi ti mới 11 hay 12 tuổi đang học lớp nh hay lớp nhứt g đ, mỗi khi trời c mưa l buổi chiều chỉ mong cho giờ học mau tan để cn về nh chuẩn bị đn kh đ v ci trung (ci giỏ đan bằng tre c hnh bầu dục) để tối đến cn đi soi nhi.

Ni chuẩn bị chứ thiệt ra cũng chẳng c g ngoi chuyện lấy tro chi lại ci ch (cho) đn cho thiệt sng, lấy một tưa của dy điện soi lại lổ bc cho khng bị nghẹt với coi c cn đủ kh đ khng. Kh đ th vo ma soi nhi lun c sẳn trong nh. Mua 1 đồng kh đ ở tiệm ch Tư Thảo về ủ kn trong tỉnh nước mắm (để khng mất hơi) l đủ cho 3, 4 lần đi soi rồi. Cn ch đn th nếu l ch thau th chi xong n bng khủng khiếp! nếu l ch nhm th chi cả tiếng đồng hồ mới sng được. Ci bc cũng vậy, phải sao cho ngọn lửa c hnh đui c mới đ. Bạn soi nhi của ti c cả chục đứa, trong số đ khng thiếu  năm Tin v tư Tng (cả hai hiện cũng đang sống ở Mỹ). Trn đường đi học về l chng ti đ hẹn giờ trước. Thường th sau cơm tối l gặp nhau ở chuồng tru nh năm Tin, v ở đy c một ng gi người min chuyn nghề sửa xe đạp, nếu cần hn lại ch đn th ng sẻ lm liền. Khi trời sẩm tối, ba con nhi ku unh oang ngoi ruộng l ti đứng ngồi khng yn. Đợi Tư Tng ln h một tiếng l ti chạy ra liền để ln nh năm Tin, rồi từ đ đi theo bờ ranh v ruộng tm mấy chổ đất trủng quen v bắt đầu soi nhi.

Soi nhi th khng c g kh hết, chỉ cần bạn b chỉ cho một lần l biết liền. M cũng ngộ thiệt, ba con nhi hể nghe c tiếng động l quay lại ngay, nhn v nh đn bị cho mắt l mnh cứ việc chụp lấy bỏ v trung. Cn nếu gặp nhi bắt cặp th khoẻ ru, anh chị đang m mẩn tm thần nn mnh c chụp từ từ cũng dnh, một pht được 2 con. Cứ rọi đn hể thấy trăng trắng l mấy ảnh chứ khng g khc v lưng nhi c mu đất nhưng ức của n lại c mu trắng. Chụp nhy cứ chụp từ đầu tới l khng trật bao giờ.

Mỗi lần soi nhi thường ko di chừng 2, 3 tiếng đồng hồ v cn phải về ngủ để hm sau cn đi học nửa. Nếu đi soi vo thứ bảy th lu hơn một cht v Cha nhật nghỉ học với lại gần trưa mới c lễ Nh cho con nt (lễ Nhứt dnh cho người lớn lc sng sớm). Mỗi lần đi soi ti thường kiếm được chừng ba bốn chục con nhi. Trn đường từ ruộng trở về, nghe tiếng nhi ku quẹp quẹp trong trung l người ta c thể đon l được nhiều hay t.

Nới tới soi nhi th khng thể no khng nhắc tới mn nhi um l cch, một mn ăn dn d nhưng rất khoi khẩu m tới by giờ lần no về Việt Nam ti cũng nhất định phải thưởng thức t l một lần. Lm thịt nhi cũng đơn giản. Thường th m ti nắm lưng con nhi đ nằm di trn tấm thớt, phụp một ci đứt ngay ci đầu chổ hai con mắt,  rồi lột da, moi ruột, chặt bỏ hai bn chn hai bn tay. Sau đ ướp gia vị nước mắm, tiu hnh tỏi, t bột ngọt rồi nấu chung với l cch (l của cy cch). Khi gần chn th vắt thm nước cốt dừa cho bo. Qu ti l xứ dừa m, nn dừa lun c sẳn v trong gia đnh ti th hầu như mn g cũng c thm t nước cốt dừa cho thấm. Ăn cơm với nhi um l cch phải ni l số một. Ngoi ra, nhi kho nước cốt dừa cũng ngon đo để hay nấu cho thịt nhi bằm cũng đ đu lun. Ngồi viết lại m nước miếng cứ tro ra trong miệng.

Khi niệm tổng qut về đn kh đ:

Kh đ, tiếng Php gọi l carbure de calcium, tiếng Anh gọi l calcium carbide được khm ph bởi Thomas Leopold Willson (1860-1915), một người Mỹ gốc Canada vo năm 1890 bằng cch nun nng một hổn hợp của vi (lime) v than đ, cn gọi l than cốc (coke) ln tới khoảng 2200˚Celcius. Kh đ c thể đặt v cứng như đ, mu ch hoặc hơi đỏ đồng, khi gặp nước bốc hơi thnh kh acetylene c mi cht như -te, phần tro cn lại c mu trắng. Kh acetylene rất sạch v rất sng khi đốt nn được dng đễ lm đn trong nh , đn soi cho cc phương tiện di chuyển trong nhiều thập nin đầu thế kỷ 20. Một k kh đ khi gặp nước c thể tạo nn 348 lt kh acetylene, c thể đốt trong khoảng 30 đến 35 giờ nếu dng ci bc đơn (bc loại thường 1 l của đn soi nhi).

Đn kh đ gồm hai phần chnh: Phần dưới l bnh chứa kh đ, lớn nhỏ ty cng dụng. Phần trn l bnh chứa nước c miệng để đổ nước v v một cy kim nhọn để chỉnh độ nhiểu của nước xuống những cục kh đ chứa bn dưới. Kế bn l một ống kim loại thng xuyn qua đy của bnh chứa nước để đưa hơi đốt acetylene ln ci bc đn.

Đn kh đ c nhiều loại: Loại nhỏ v nhẹ thường được cc nhn cng hầm m dng để chiếu sng khi lm việc su trong lng đất. Loại nầy c 2 phần. Phần đn được mng chặc trn nn, nối liền bằng một ống cao-su với bnh chứa kh đ đeo bn hong người thợ. Loại thng dụng nhất l loại đn nguyn lm bằng đồng thau nhỏ, gọn v nhẹ. Người thợ m c thể đeo ln nn v di chuyển dể dng trong những đường hầm nhỏ hẹp su trong lng đất.

Bc đn cũng c nhiều loại: Loại đơn 1 lổ, loại đơn 2 lổ v c loại bc cng cua 2 lổ hoặc 4 lổ. Loại 1 lổ l loại mnh dng cho đn soi nhi hay cho đn của cc thợ hầm m. Cn cc loại khc thường được dng đễ đốt sng trong nh, hay dng cho đn xe đạp hoặc xe ngựa thời xưa.

Sau vi lần về Việt Nam thăm gia đnh, lần no ti cũng cố tm cho đưọc một ci đền kh đ vừa nhưng tm mi vẫn khng thấy nn đnh phải mua một ci qua internet. C lẻ v đa số đn kh đ dng ở Việt Nam được đc bằng gan m khng c mạ kền nn rất dể mục do kh hậu qu ẩm ướt. Ci m ti đang c mua được từ bn Php mang hiệu của nh sản xuất "Chez Arras, France". Bnh đn được lm bằng gang c mạ kền để chống rỉ st, nắp đậy lổ đổ nước lm bằng đồng thau v kim chỉnh nước được lm bằng đồng đặt. Tnh trạng đn cn kh tốt v rất giống ci m ti từng dng để soi nhi khi cn học Tiểu học ở Bi Xan.

Mua ci đn kh đ củ xưa nầy khng hẳn l mua một ci đn nhưng l mua lại một kỷ niệm.


[Top]