___________________________

Đn Giy
Đn Măng Sng
Đn Hoa Kỳ
Đn Bng
Đn Chong
Đn Hột
___________________________

Đn Giy - (Hanging Kerosene Lamps):

Cn được gọi l "đn 3-giy" v phải treo ln trần nh bằng 3 sợi giy xch sắt, v đn kh nặng v cao (khoảng 2m). Phần cuối của đn l một bnh chứa thường bằng sắc hay đồng đặt, bn trong để ci đn Hoa-Kỳ loại thắp, khng c chưn. Trn l chụp đn bằng thủy tinh lớn khoảng 5-6 tất đường knh v trn cng l "nắp khi" với cục sắc nặng để cn bằng với trọng lượng của đn. Khi đốt, ko đn xuống, mồi lửa, xong đẩy đn trở ln về vị tr cũ. Nhờ bộ phận cn bằng nn c thể ko đn ln xuống nhẹ nhng. Chng ta vẫn cn c thể tm thấy loại đn 3-giy nầy treo nơi gian giữa những căn nh cổ hiện nay.

Ba ti mua ci đn 3-giy (ảnh tri) cho gia đnh từ năm no th ti khng biết, nhưng khi ti lớn ln, đ c n rồi. V hiện giờ, anh em chng ti đều trn qu n như vật gia bảo. Ti cn nhớ l Ba ti chỉ cho thắp ci đn nầy vo dịp Tết m thi. V năm no cũng vậy, trong những ngy cuối năm, chng ti đều phải lo qut bụi sạch sẽ v sơn lại một lớp sơn đồng mới. Hiện tại, ci đn gia bảo nầy được treo giữa phng khch nh Chn Ngọc, đứa em trai trong gia đnh (ảnh phải).

 
đn 3-giy

___________________________

Đn Hột - (Miniature Oil Lamps)
Cn gọi l "đn hột vịt" hay "đn bn thờ" v bng đn nhỏ v trng giống như ci trứng vịt. Thường đn nầy được dng để trn bn thờ, với ngọn leo lt khng bao giờ tắt, để tỏ sự tn knh Bề trn. Đn cao khoảng 15cm (6"). Bng đn mu đỏ hoặc trong suốt. Bnh c thể chứa nữa chn dầu lửa v chy được khoảng 1 tuần. Ở vng qu, khi tối đến, người ta thường đốt những ci đn khc bằng cch mồi lửa từ ngọn đn nầy. Loại đn nầy ngy nay người ta vẫn cn dng. Mặc d nhiều gia đnh đ dng đn điện lm đn bn thờ nhưng ti vẩn thấy cn bn trong vi tiệm tạp ho ở Bi-Xan.

 
Đn hột nầy được mang về Mỹ từ nh 8-Tướng BX (12-2009)

___________________________

Đn Măng Sng (Pressure Lamps):

Việt nam mnh gọi l măng-sng v pht m theo tiếng Php "manchon". Manchon l ci lưới bằng chỉ c-ton c tẩm loại ho chất đặt biệt, khi chy pht ra nh sng trắng tự nhin (full spectrum). Đn nầy dng dầu lửa ở độ nng cao biến thnh hơi để đốt. Đn c quay treo để mng ln x nh hay để trn bn cũng được. Cũng v vậy m c nơi cn gọi loại đn nầy l "đn măng-sng treo".

Nhn dịp về VN vo thng 12 năm 2009, biết ti thch sưu tầm đồ cổ, nn em rể ti c tặng một 1 ci đn măng-sng treo hiệu Aida nguyn l của ng Nội ch ấy để lại. Chiếc đn nầy loại "Aida Express 1500 Record 500CP" do cng ty "AIDA Gesellschaft fur Beleuchtung und Heizung AG" của Đức quốc sản xuất vo thời Đệ Nhị Thế Chiến (19391945).

  • Sơ lượt lịch sử đn măng-sng Aida:
    - Năm 1866, Albert Graetz với sự cộng tc của Emil Ehrich, thnh lập cng ty chế tạo cc loại đn dầu gọi l "Lampen Fabrik Ehrich und Graetz OHG".
    - Năm 1909, dưới sự du dắt của Adolf v Max Graetz, cng ty pht minh loại đn dầu hi, dng hơi p v độ nng cao để đốt lưới măng-sng gọi l "đn Graetz" (Việt Nam gọi l đn măng-sng). Vo năm 1910, anh em Graetz cũng pht minh ra cch mạ chrome v kền, dng để chống rỉ st rất tốt. Kỷ thuật nầy đến nay vẫn cn thng dụng trong kỷ nghệ hiện đại.
    - Năm 1920, đn Graetz c tn mới l PETROMAX, do tn lng "Petrolium Max" để gọi Max Graetz, đang l chủ tịch của cng ty. Cũng năm nầy, cng ty đạt mức sản xuất một triệu đn với nhiều loại v kch cở khc nhau.
    - Năm 1922, Max Graetz v cc con đổi tn cng ty thnh "Erich und Graetz AG".
    -
    Năm 1942, cng ty "Erich und Graetz AG" đổi tn thnh "Graetz AG" v đ thu mua cng ty "AIDA Gesellschaft fur Beleuchtung und Heizung AG". Lc bấy giờ tổng số lượng sản xuất của cng ty đ chiếm 80% thị trường đn hơi p của Đức.
    - Năm 1947, bị tn ph bởi sự xm lăng của qun đội Nga vo những năm cuối Đệ Nhị Thế Chiến, cng ty ngưng hoạt động. Sau đ, Erich v Fritz Graetz, với sự ti trợ của chnh phủ, mở lại cng ty "Graetz KG" ở miền ty nước Đức.
    -
    Năm 1950-1960, cng ty bắt đầu xuất cảng ra thị trường thế giới.
    - Năm 1961, Erich Graetz mất, v khng c người nối nghiệp nn cng ty được điều hnh bởi tổ hợp những nh đầu tư.
    - Từ năm 1970 về sau, cng ty "Graetz KG" trực thuộc tổ hợp "Allemande Heinze", chỉ sản xuất 2 loại đn mang tn l Geniol v Petromax.
     

  • Nguyn tắc đốt sng của đn măng-sng:
    Dầu chứa trong bnh dưới sức p qua một hệ thống bơm bằng tay. Khi mở van, sức p phun dầu ln qua một lổ thot rất nhỏ v theo một ống tup bằng đồng (để chịu được nhiệt độ cao) dẫn đến "đầu đốt", lm bằng snh, đặt ở phần trn của đn v nằm bn trong ci măng-sng. Tại đy, v đầu đốt đ được hun nng trước nhờ lửa mồi nn tia dầu, do qu nng, biến thnh hơi phực chy. Nhờ măng-sng nn ngọn lửa pht ra nh sng trắng c độ sng mạnh đến khoảng 500CP, tương đương với 400 Watts. (Candle Power = độ sng đo bằng đn cầy - 1CP=1 đn cầy). Số lượng dầu v khng kh phải được điều ho theo mức cố định, điều khiển bởi một "hệ thống chỉnh" bằng tay. Một lt dầu lửa (dầu hi) c thể đốt, ở độ sng cao nhất, được khoảng 10 tiếng đồng hồ .

Đn Aida c 2 loại: Loại 1250s - 125CP v loại 1500s - 500CP (Candle Power = độ sng đo bằng đn cầy). Chiếc đn nầy được sản xuất vo khoảng 1942-1947, thuộc loại 1500s - 500CP, c độ sng bằng 500 cy đn cầy. Trng rất củ kỷ nhưng vẫn cn nguyn vẹn ngoại trừ t rỉ st trn cho đn v ton thn bị đng teng (thn lm bằng thao c mạ kền nn khng bị st), v đ trn 60 năm tuổi, v khung kiếng đ mất. Ti đ mang ci đn nầy về Mỹ v sau 2 tuần lễ tu sửa, chiếc đn đ lấy lại được hnh dạng tươi đẹp của n như thuở no.

[Top]




[Top]

___________________________

Đn Hoa Kỳ - (Aladdin Mantel Lamps):

Model No 6
Model No 11
Model No 12
Model No 21
Model No 21C
Model No 23

Gọi l đn Hoa-Kỳ v loại đn nầy đa số được nhập cảng từ Hoa kỳ vo Việt Nam thời Php thuộc. Phần nhiều đều mang hiệu Aladdin do cng ty Aladdin Mantel Lamp Company, USA chế tạo v sản xuất. Cũng cn được gọi l "đn măng-sng chưn", v c chưn để trn bn.

Sơ lượt lịch sử đn măng-sng Aladdin:

Victor Samuel Johnson l người sng lập cng ty đn Aladdin. ng sinh năm 1882. Lc thiếu thời, vẫn thưởng học bi dưới nh sng lờ mờ của những ngọn đn đốt bằng than đ trong nng trại của cha ng tại Nebraska, Hoa kỳ. Đặc biệt l ng rất m đọc truyện "Cy Đn Thần Aladdin". Lớn ln, trong khi lm việc kế ton cho một cng ty ở Iowa, ng nhận thấy ngọn đn của Đức c nh sng trắng v mạnh nhờ lưới măng-sng. Victor Johnson mới nảy sinh định dng nguyn tắc nầy để chế ra một loại đn thng dụng cho mọi nh. V vo năm 1907, cng ty đn Western Lighting Company ra đời.
- Năm 1908, cng ty đổi tn thnh The Mantel Lamp Company, cơ xưởng đặt tại ngoại Chicago, Illinois USA.
- Năm 1909, cng ty cho sản xuất loại đn Aladdin. Lấy tn từ cy đn thần Aladdin, với mục đch "thay mới những cy đn cũ" xưa.
- Năm 1919, cng ty lập chi nhnh tại Greenford, Anh Quốc. Năm 1923, tại Sydney c Chu, v năm 1925 tại Buenos Aires, -Căn-Đnh. Ring tại Anh, chi nhnh Greenford sản xuất những models sau:

     Model 14:   1933-1953

     Model 21:   1953-1963

     Model 21C: 1963-1969

     Model 23:   1969-1977

- Năm 1926, cng ty The Mantle Lamp Company thu mua cng ty Lippincott Glass Company ở ngoại Alexandria, Indiana v di chuyễn ton bộ sản xuất về đy. Thnh phố Alexandria từ nay đổi tn thnh Aladdin.
- Năm 1930, cng ty cho sản xuất loại đn Aladdin mới dng điện.
- Năm 1943, v thế chiến thứ 2 bng nổ, cng ty ngưng chế tạo loại đn điện để giảm nhu cầu dng copper (trong dy điện) của quốc gia. Cng ty gia tăng sản xuất lại loại đn măng-sng dng dầu.
- Thng 8 năm 1943, V. S. Johnson qua đời cch đột ngột tại Washington, D.C. Con trai ng l V. S. Johnson Jr. ln nắm quyền điều hnh cng ty.

Cng ty Aladdin Industries:

Aladdin Industries l một chi nhnh của The Mantel Lamp Company. Thnh lập vo năm 1919 tại Chicago, Illinois. Chuyn về sản xuất những bnh cch nhiệt đựng nước.
- Năm 1949, cng ty Mantel Lamp Co. v Aladdin Ind. st nhập thnh "Aladdin Lamp Company" v dời ton bộ sản xuất của Aladdin Ind. củ về Alexandria, Indiana.
- Năm 1953, cng ty Aladdin Lamp Company dọn về Nashville, Tennessee. V cũng từ năm nầy, nhu cầu đn Aladdin (măng-sng cũng như điện) sc giảm tột độ. Năm 1953, cng ty cho ngưng hẳn sản xuất loại đn điện. Cng ty trải qua nhiều thăng trầm trong những năm kế tiếp.
- Năm 1999, cng ty đổi tn thnh Aladdin Industries LLC.  Đứng đầu bởi một người ngoi gia đnh họ Johnson.  V ngy nay chủ yếu sản xuất l cc loại bnh nước bằng thủy tinh hay inox, cc loại hộp đựng đồ ăn trưa cho nhn cng hay học sinh v những dụng cụ cấm trại, săn bắn, thể thao. V cũng năm 1999 ny, Aladdin Industry nhượng lại chi nhnh chế tạo đn cho một tổ hợp những nh sưu tầm v đầu tư. Chi nhnh nầy đặt lại tn nguyn thủy l Aladdin Mantel Lamp Company. Cơ xưởng đặt tại Clarksville, Tennessee USA v vẫn cn hoạt động đến ngy nay.

Những mẫu đn Aladdin sản xuất tại USA từ 1909 đến hiện tại:

 
 
Model# 
            Năm sản xuất

    1 .................... May 1909August 1910

    2 .................... September 1910December 1910

    3 .................... January 1911August 1912

    4 .................... September 1912August 1913

    5 .................... September 1913August 1914

    6 .................... September 1914July 1917

    7 .................... August 1917July 1919

    8 .................... August 1919August 1920

    9 .................... August 1920August 1922

  10 .................... May 1921August 1922

  11 .................... September 1922May 1928

  12 .................... May 1928April 1935

   A ..................... May 1932December 1932

   B ..................... February 1933September 1955

   C ..................... October 1955April 1963
  21C .................. May 1963December 1969

  23 ..................... December 1969Present
 

 


Cng dụng của
ống khi đn (bng đn):
Leonardo Da Vinci (1452 - 1519) l người pht minh "ống khi đn" vo thế kỷ 13, gọi tắt l "bng đn". Ngoi mục đch cản gi, cng dụng chnh của bng đn l để lm tăng thm độ chy sng nhờ sức ht của khng kh (cũng như những ống khi của hng xưởng). Kh nng trong bng đn nhẹ hơn kh bn ngoi nn bốc ln trn tạo nn khoảng chn khng (vacuum) lm khng kh bn ngoi trn vo qua nhiều lổ nhỏ bn dưới v lm cho ngọn lửa chy mạnh hơn. V như vậy, nh sng cũng tăng thm. Bng đn của Da Vinci đơn giản l một ống kim loại đặt bn trn ngọn đn. Ngy nay bng đn thường được lm bằng thủy tinh trong suốt, mu đỏ (bn thờ), hay mu trắng sửa (rất hiếm), c thể chịu độ nng cao. Do đ, khi muốn tắt đn, ta khng nn thổi trực tiếp v miệng bng đn m nn vặn tim đn xuống để tắt ngọn lửa (đn măng-sng chưn), hay dng bn tay để thổỉ gin tiếp vo bng đn (đn dầu khng măng-sng).


[Top]


Cy đn măng-sng chưn của Ba ti:
(Aladdin Model No 21: 1953-1963) 

[exploded view]


Anh chụp tại nh 9-Ngọc


 

Lần về VN vừa rồi, thng 12-2009, ti c muốn mang cy đn nầy của Ba ti sang Mỹ.  Trước l như một dấu tch để lại của Ba M ti, kế l để bổ tc thm cho bộ sưu tập đn xưa từ VN của ti. Khi về tới Bi-Xan, ti mới biết l em ti đ cho đnh bng sạch sẽ ci đn, sẳn sng để ti mang qua Mỹ. Nghĩ lại thấy nh ch ấy cũng khang trang, sạch sẽ, c thể bảo tr tốt những cổ vật Ba ti để lại, hơn nữa ti thấy để ci đn nầy ở qu mnh vẫn c nghĩa hơn, nn ti đ khng mang n sang Mỹ như đ định, m sẽ tm mua một ci khc thay thế.

Trở về Mỹ, căn cứ vo một số cận ảnh (close up) m ti đ chụp ci đn của Ba ti khi ở Bi-xan, ti cố tm trong internet m khng thấy c ci no cng model đăng bn cả. Đnh phải đấu gi mua một ci khc, trẻ hơn ci của Ba ti 1 đời. Cuối cng, ti cũng mua được một ci vo ngy 11 thng 1 năm 2010. Ci nầy lm bằng thau mạ kền, model #23, sản xuất vo khoảng 1969 tại Nashville USA. Bng đn bị nứt một cht nhưng l bng nguyn thủy.

Đn #21 v #23 chỉ khc nhau ở chổ l ci nt vặn tim đn của #21 c hnh trn cn của #23 th hnh bt gic. Cả hai đều xi loại măng-sng khung treo (lox-on mantel). Khc loại dnh cho đn măng-sng treo. Một đểm khc biệt chnh yếu giữa đn "măng-sng treo" v "măng-sng chưn" l đn măng-sng treo dng sức p phun dầu thnh hơi đốt lm chy ci lưới măng-sng để pht ra nh sng mạnh c thể đến 500CP. Trong khi đ, măng-sng chưn dng tim v đốt dầu trực tiếp. Ngọn lửa từ tim đn đốt nng ci lưới măng-sng ln nhiệt độ rất cao v tạo ra nh sng trắng. Độ sng chỉ c thể ln đến 60CP (tương đương với bng đn điện 40W). Đn nầy cũng c thể đốt khng cần măng-song, nhưng độ sng chỉ tới khoảng 12CP thi.

Cn cy đn của Ba ti mang hiệu Aladdin #21, lm bằng sắt mạ chrome. Sản xuất tại Greenford, Anh Quốc vo khoảng 1953-1963. Lc ti cn nhỏ, ti nhớ l Ba ti chỉ cho đốt cy đn nầy khi nh c khch, đm tiệc hay Tết nhất m thi. Thường n đưọc cất kỷ trong tủ knh. V đn c bng cao nn Ba ti phải khot một lổ trống ở ngăn tủ trn mới để ci đn v được. Mỗi khi đốt ci đn măng-sng nầy l chng ti vui thch lắm v n "sng như ban ngy".

(Cng ty Aladdin thnh lập chi nhnh ở Anh vo năm 1919. Bắt đầu từ năm 1963 về sau, cng ty chnh ở Mỹ khng sản xuất 2 mẫu đn 21 v 23 nữa m chỉ nhập cảng từ chi nhnh ở Anh hay cc nước khc như Australia, HongKong hay Brasil m thi).

[Top]

Đn Aladdin Model No23
(1963, purchased Dec.27-2009, $68.50)
[exploded view]

Đn Aladdin Model No6
(9/1914 - 7/1917 purchased Feb. 18-2010, $27.00)
[exploded view]

Mẫu đn Aladdin số 6 nầy đ đoạt huy chương v trong hộ chơ quốc tế (Panama-Pacific International Exposition) tổ chức tại San Francisco, USA năm 1915. Model 6 dng 3 loại vặn tim khc nhau (xem hnh). Ci ti c thuộc mẫu sản xuất năm 1916. Dng ống khi cao với bọng đn trn hơn của model #23.

- Loại khng đng dấu năm: sản xuất năm 1914
- Loại đng dấu chm: sản xuất năm 1915 (Huy chương vng Triển Lm QT)
- Loại c dấu "năm" nổi: sản xuất năm 1916
- Loại khng đng dấu "năm": sản xuất năm 1917 trở đi.


Model No6 (1915, purchased Feb.17-2010)





Đn Aladdin Model No21C
(1963 - 1969 purchased Jan. 2010, $16.75)
[exploded view]

Đn dưới đy l loại khng c chưn dng để trn kệ sch hay đặt bn trong đn 3-giy. Bng đn c thể xi loại ngắn hay loại cao như đn 23 cũng được.


(bng đn khng phải loại Aladdin)





 

Đn Aladdin Model No 12
(1928 - 1935 purchased Mar. 1-2010, $39.61)
[exploded view]

Bn tại Hoa Kỳ từ 1928 đến cuối năm 1935
Bn tại Anh từ 1928 đến cuối năm 1935
Bn tại c từ 1930 đến cuối năm 1943
Models đặc biệt, bn trong một thời gian ngắn tại Căn Đnh v Php.

Đn Aladdin model 12 nầy được tn trang ton diện v cũng l model cuối cng dng kỷ thuật "center-draft" (center-draft dng 1 ống tup ở giữa đn để cung cấp oxigen cho ngọn lửa chy bằng tim đn loại trn).  V đồng thời, với model 12 nầy, cng ty Aladdin Mantel Lamp Co. giới thiệu đến người dng những cải tiến mới như:

- Ống khi mới loại "Lox-on", c thể ci chặc với họng đn.
- Măng song mới cũng mang tn "Lox-on".
- thm loại khung giảm sng (shade) lm bằng thủy tinh với nhiều mẫu mả.

Cũng v những đổi mới trn m model 12 nầy được tung ra thị trường với nhiều phin bản khc nhau cho người dng ty thch chọn lựa.


Đn Aladdin No. 12 của ti sau khi "tắm rửa" xong. Not too bad!

Đn Aladdin Model No11
(
9/1922 - 5/1928, purchased Mar. 08-2010, $36.35)
[exploded view]

ng cụ đn nầy cũng gần 100 tuổi nn da của cụ đ trổ đồi mồi, tay chn cụ run lẩy bẩy. Nhưng m nhất định sau khi cho cụ tắm rửa v tẩm quất th cụ sẽ "hồi xun" ngay.

Loại nầy l loại thấp, c thể để trn kệ sch hay mng vo trong khung treo để treo ln trần nh hay vch tường rất đẹp. Bng đn th vẫn cn dng loại heel-less R910. Đy l model cuối dng loại bng nầy. Măng song th xi loại KoneCap N146.



Đn Eagle
(Loại đn chong cầm tay - purchased: Jan. 2010, $22.00)

Loại đn nầy dng tim dẹp, rất nhẹ v đơn giản. Pha sau c quay để mng ln vch v bnh dầu c lổ xỏ ngn tay để tiện việc di chuyễn. Đn do hng Eagle Lamps Company USA sản xuất vo thời Đệ Nhị Thế Chiến.

Đn dầu của Đức (thời đệ nhị thế chiến)

Đn Bng VN:
Ti tm hoi m vẫn chưa mua được loại đn xưa nầy.


(photo: internet)


Đn Măng-Sng v Đn Hoa Kỷ
(Chicago Feb. 18-2010)


[Top]